عوامل موثر بر توزیع فضایی کاربری های شهری

الف) ویژگیهای جمعیتی : تعداد جمعیت ،سن و جنس استفادهکنندگان عامل مهمی جهت بر آورد نیازهای آن جمعیت به کارکردهای مختلف شهری میباشد .

ب) اقلیم و آب و هوا : عوامل نظیر هوا ، رطوبت ، جهت باد ، کیفیت و کمیت تابش آفتاب نقش بسیار مهمی در تعیین کارکردهای شهری دارند .

ج) عوامل اجتماعی – فرهنگی : عوامل اجتماعی مثل آداب و سنن و رسوم ملی و مذهبی و همچنین وابستگیهای قشری و طبقاتی از عوامل تأثیرگذار در کیفیت و کمیت کارکردهای شهری هستند .

د) وضعیت و جایگاه اقتصادی : اوضاع اقتصادی چه در سطح کلان و چه به صورت وضعیت اقتصادی خانوارها از شاخصهای دیگر در تعیین میزان کمیت و کیفیت کارکردهای شهری میباشند .

هـ) تجانس کاربری های همجوار : کارکردها و کاربریهای مجاور هم نباید در تضاد با یکدیگر باشند و کارکردهای عمومی متجانس با یکدیگر باید طوری شوند که تعامل عملکردیشان ، پوشش مناسب را داشته باشد .

و) عملکرد و فرم کاربری های شهری : هر کاری بر حسب عملکرد و فرم خاص خود ، نحوه استقرار خاصی را طلب مینماید .

ز) استاندارهای ایمنی : استاندارهای ایمنی، هم از نظر مسائلی نظیر زلزله ، آتشسوزی و سیل وهم از نظر ایجاد آرامش روانی دارای اهمیت میباشند .

ح) ایجاد نقش در سطح ملی و منطقهای ( جایگاه و نقش شهر در سطح ملی و منطقهای ) :

بسته به جایگاه و نقش هر شهر در فضای ملی و منطقهای ، میزان و مکان هر نوع کاربری متفاوت از دیگر شهرهاست .

اثرات اجتماعی، اقتصادی، و کالبدی کاربری های شهری

الف) کاربری های شهری و تأثیر آن در توزیع نقاط ثقل جمعیتی

بهرهگیری از خدمات بیشتر و مناسبتر ، نزدیکی به محل کار و …..از عوامل تأثیرگذار در جذب جمعیت به شمار می روند . در حقیقت میزان تقاضای افراد جهت سکونت در مناطقی که از خدمات بیشتر برخوردارند ، وسیع تر است و از طرفی میزان تقاضای افراد برای سکونت در مناطق نزدیک به محل کارشان نیز بیشتر است .

ب) کاربری های شهری و تأثیر آن بر اقتصاد شهری

قیمت زمین در مناطقی از شهرها که دارای دسترسی مناسب و نزدیکتر به مراکز خدمات شهری هستند از دیگر مناطق بیشتر است و خود همین مسئله باعث میشود که افراد با توانایی مالی بیشتری در این مناطق سکنی گزیده و ساختمانهایی باکیفیت مناسب تر و عمدتاً با طبقات بیشتر در این مناطق ساختهشده و ارزش افزوده چنین ساختمانهایی از سایر مناطق بیشتر میشود .

ج) کاربری های شهری و تأثیر آن در وضعیت فیزیکی و جهات توسعه شهری

تأثیر مهم دیگر کاربری های شهری ، هدایت جهات توسعه فیزیکی شهرها میباشد. کاربری های شهری به جهت نقش و اهمیتی که بر شهرها ، ایفا میکنند از نظر فیزیکی ،کالبد شهرها را تحت تأثیر قرار میدهند. کنترل توده و حجم بناها، ارتفاع ،نماهای همجوار و حتی نوع مصالح از جمله این عوامل بشمار می روند. از طرفی کاربری ها از طریق همگرایی فعالیتهای همنوع و هماهنگ و یا واگرایی فعالیتهای ناسازگار ، کالبد شهرها را در سیطره نفوذ خود قرار داده اند .

مقیاس (شعاع ) عملکردی کاربری ها

هر فعالیتی در شهر عملکرد خاصی دارد که به آن آستانه فعالیتی نیز گفته میشود. طبق این ویژگی سطح تناسبی از کالبد یک شهر به آن فعالیت اختصاص مییابد. به عبارت دیگر سطحی که یک فعالیت میتواند خدمات خود را ارائه دهد ، شعاع عملکرد نامیده میشود . این خصیصه ،بنا به خصوصیات اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی منطقه مورد مطالعه از شهری به شهر دیگر متفاوت است.

معیارهای مکانیابی و مطلوبیت در کاربری های شهری

معیار مکانی در کاربری زمین به طور کلی ،استانداردی است که با آن مکان بهینه یک کاربری شهری مورد سنجش قرار میگیرد . معیارهای مکانی هر نوع استفاده از زمین، انعکاس وضعیت اجتماعی، اقتصادی و کالبدی شهرها و همچنین مردمی است که در آینده از آن بهرهمند خواهند شد . در تعیین مشخصات مکانی هر نوع استفاده از زمین یا هر نوع فعالیت شهری ، دو عامل هدایتکننده ، یعنی عامل رفاه اجتماعی و عامل رفاه اقتصادی ملاک سنجش قرار میگیرد . بر اساس این دو عامل بسیار کلی ، شش معیار زیر در مکانیابی عملکردهای شهری ، ملاک برنامهریزی کاربری زمین قرار میگیرد :

الف )سازگاری :

عمدهترین تلاش شهرسازی ، مکانیابی برای کاربریهای گوناگون در سطح شهر و جداسازی کاربری های ناسازگار از یکدیگر است . در جدایی فضایی کاربریها ، فاکتورهای هزینه ، سود و خود بسندگی نسبی آنها مورد نظر قرار میگیرد . در مقابل ، فعالیتهایی که مکمل یکدیگرند در کنار هم جایابی میشوند و کاربریهای سرویسدهنده با ترتیب اولویت همجواری نیز مشخص میشوند .مثلاً” استقرار خدمات وابسته به کاربری مسکونی در جوار این کاربری مؤکد است.

ب) آسایش :

در استاندارهای مکانیابی ، دو عامل فاصله و زمان ، واحدهای اندازهگیری میزان آسایش و راحتی هستند چرا که بر اثر تأمین آنها ، سهولت دسترسی به خدمات شهری که یکی از اهداف مهم برنامهریزی شهری است میسر میشود.

ج) کارایی :

الگوی قیمت زمین شهری ، عامل اصلی و معیار اساسی تعیین مکان کاربری زمین است . هر نوع کاربری از لحاظ اقتصادی و سرمایهگذاری ، برآیند قیمت آن از نظر آماده سازی و مخارج آبادانی است که با روش تحلیل هزینه – منفعت (cost –Benefit Analysis) مشخص میشود .

د) مطلوبیت :

عامل دلپذیری و مطلوبیت ، یعنی کوشش در حفظ عوامل طبیعی ، مناظر ، گشودگی فضاهای باز و سبز ، چگونگی شکل گرفتن راهها ، ساختمانها و فضاهای شهری است . این عامل از نظر طراحی سیستمهای ارتباطی نیز اهمیت خاصی دارد .شبکه راهها و جهتگیری آن میتواند طوری باشد که عابران پیاده و سواره بیشترین مناظر زیبا و فرحانگیز درونشهری و پیرامون شهر را ببینند و از آن لذت ببرند .

هـ) سلامتی :

اعمال ضوابط محیطی و بهداشتی مناسب برای کاهش آلودگی حاصل از کاربریهای مختلف و رعایت استانداردهای بهداشتی برای تأمین سلامتی محیط زیست انسانی یکی از اهداف مکانیابی کاربری هاست. استاندارهای شهر سالم و مقررات معروف به اثرات محیطی (EIS)* ، هرگونه فعالیت شهری را از نظر حفاظت محیطزیست ، حراست از آسایش اجتماعی و حفاظت میراث فرهنگی مورد ارزیابی قرار میدهد .

و) ایمنی :

هدف از این کار به طور کلی حفاظت شهر در مقابل خطرهای احتمالی است .خطرهای بلایای طبیعی مانند سیل ، زلزله ، طوفان ، آتشفشان ، و غیرطبیعی مانند همجواری منطقه صنعتی با مسکونی که با اصل سازگاری مورد اشاره مغایرت دارد و سایر مواردی که به نحوی ضریب ایمنی و امنیتی شهر را تضعیف میکنند.

مباحث آموزشی شهرسازی | کارشناسی ارشد شهرسازی | برنامه ریزی شهری | برنامه ریزی کاربری اراضی

منبع: جزوه سیر اندیشه ها در شهرسازی و مبانی برنامه ریزی شهری ، منطقه ای و مدیریت شهری کیمیا فکر بزرگ

انتشار مطلب عوامل موثر بر توزیع فضایی کاربری های شهری با ذکر منبع بلامانع است.

خدمات آموزشی شهرسازی...